Pierwsza Niedziela Adwentu 2020

Okres Adwentu 2020

Pierwszy okres roku liturgicznego, którym jest Adwent, trwa przez cztery niedziele. Już sama długość tego okresu ma swoje znaczenie. Kiedyś uważano, że od stworzenia świata do przyjścia Zbawiciela minęły cztery tysiące lat. Tak więc na pierwszy plan w Adwencie wysuwa się temat oczekiwania na przyjście Zbawiciela.

Oczekiwanie to ma podwójny charakter. Na nowo wyczekujemy przyjścia Chrystusa, Jego narodzin, czyli pierwszego przyjścia Syna Bożego do ludzi, ale także, jak każdy chrześcijanin od pierwszych wieków, oczekujemy ponownego przyjścia Zbawiciela na końcu czasów. Z obu tych względów Adwent jest okresem pełnego wiary oczekiwania. Tak więc Adwent to zawsze nowa szansa na spotkanie Pana: przychodzącego w tajemnicy Narodzenia Pańskiego, przychodzącego w chwale przy końcu czasów, wreszcie przychodzącego osobiście do każdego człowieka z tym samym od wieków orędziem zbawienia. Tak rozumiany Adwent kieruje myśli na misterium niezwykłej bliskości Boga z człowiekiem.

Liturgia Adwentu pozwala nam zrozumieć sens historii zbawienia, trwającej nieprzerwanie od stworzenia świata i człowieka aż do ponownego przyjścia Chrystusa. Poprzez biblijne czytanie tego okresu dostrzegamy jedność Starego i Nowego Testamentu. Dlatego wsłuchujemy się w proroctwa, które zapowiadały przyjście Mesjasza, a które realizują się w Chrystusie. Jest to Boży plan zbawienia podjęty ze względu na człowieka i skupiający się w Misterium Chrystusa.

W tym czasie liturgia uświadamia nam także, że pierwsze przyjście Chrystusa na świat nie wypełnia jeszcze wszystkich Bożych obietnic. Zbawiciel, odwiecznym zamiarem Ojca, miał przyjść, aby wszystkim ludziom otworzyć „drogę wiecznego zbawienia”. Oczekując powtórnego przyjścia Chrystusa w chwale, nieustannie trwamy w adwencie naszego życia. Czas, w którym żyjemy, ma być okresem ciągłego czuwania, modlitwy i tęsknoty za Panem, wraz z wołaniem „Marana tha, przyjdź, Panie Jezu!”. Czas liturgicznego Adwentu ma przygotować wierzących do corocznego obchodu Narodzenia Pańskiego, a równocześnie ma podtrzymywać we wspólnocie Kościoła postawę nieustannego czuwania.

Czas Adwentu jest nam dany po to, aby przemyśleć swoją wiarę w ostateczne przyjście Chrystusa w chwale. Bóg, zrodzony z Maryi Dziewicy, przyjdzie na końcu sądzić żywych i umarłych. W ten sposób Adwent będzie trwał do końca naszego życia i świata. Jednocześnie przychodzący Pan poprzez codzienną celebrację Eucharystii jest zawsze obecny wśród nas jako Emmanuel – Bóg z nami.

Oremus, Listopad 2020, Wydawnictwo Księży Marianów MIC.

Vården måste kompetensutvecklas om klimakteriet

Klimakteriet kan för många vara en besvärlig tid som ofta är svår att tala om eller söka hjälp för. Många medelålders kvinnor lider i tysthet.

Kunskapen om kvinnors fysiska och psykologiska hälsa behöver öka; det gäller inte minst kunskapen om klimakteriet. Framför allt är det viktigt att vården kompetensutvecklas så att patienten alltid kan vara trygg då hon uppsöker vården.

När en kvinna kliver in i vården med symtom kopplade till klimakteriet ska hon inte avfärdas , bagatelliseras eller fel diagnosticeras. Detta är helt grundläggande, men tyvärr ser det inte ut så här i dag i vården.

I Region Stockholm tar vi nu ett samlat grepp kring kunskapsläget. Karolinska institutet organiserar en uppdragsutbildning till vårdens personal kring kvinnors hälsa och klimakteriet. Region Stockholm har satsat resurser på en förstärkt fortbildning av primärvårdens personal så att det ska bli enklare att ta in exempelvis vikarier när den ordinarie personalen fortbildas. Min förhoppning är att denna satsning kommer att ge resultat för de kvinnor som söker vård relaterade till övergångssymtom.

För kvinnor i klimakteriet är även benskörhet vanligt. I Region Stockholm kommer vi nu att se över hur benskörhet och närliggande sjukdomar bättre kan diagnosticeras och behandlas. Hälso- och sjukvårdsförvaltningen ska bland annat se över möjligheten att inrätta ett endokrint centrum.

Min förhoppning är att vi med dessa insatser rör oss mot en mer jämlik vård där alla kvinnor får den vård de behöver.

Ella Bohlin, vårdutvecklingsregionråd (KD) i Region Stockholm

Dagens Medicin, Kvinnohälsa, Nr 12/19 Onsdag 20 Mars 2019.

Szczepionka – dobrodziejstwo czy…

Szczepionka – preparat biologiczny imitujący naturalną infekcję i prowadzący do rozwoju odporności analogicznej do tej, którą uzyskuje organizm w czasie pierwszego kontaktu z prawdziwym drobnoustrojem bakterią lub wirusem.

Szczepionka zawiera antygen stymulujący układ odpornościowy do indukcji swoistej odpowiedzi immunologicznej przeciw określonemu drobnoustrojowi. Dzięki wytworzeniu pamięci immunologicznej w przypadku kolejnego kontaktu z antygenem wtórna odpowiedź immunologiczna szybciej i skuteczniej eliminuje patogen, co uniemożliwia naturalny przebieg choroby, wraz z wykształceniem się typowych dla niej objawów klinicznych. W skład szczepionki może wchodzić żywy, o osłabionej zjadliwości (atenuowany) lub zabity drobnoustrój, a także inne fragmenty jego struktury czy metabolity.

Szczepionkę podaje się w celu ochrony przed ciężkim przebiegiem choroby i powikłaniami. Uzyskanie odporności nabytej w wyniku szczepienia jest znacznie bardziej bezpieczne niż w wyniku „naturalnego” zachorowania.

Jak działa szczepionka ?

Szczepionka stymuluje system odpornościowy organizmu człowieka tak aby był on odporny przeciwko chorobie zakaźnej. Nasze ciało spotyka różne czynniki zakaźne: wirusy, bakterie, grzyby, pasożyty, które powodują reakcję naszych komórek odpornościowych. Przebyta choroba zakaźna daje zwykle odporność na drobnoustrój wywołujący daną chorobę zakaźną. W przypadku powtórnego kontaktu z mikroorganizmami komórki odpornościowe „pamiętają wroga” organizmu człowieka i reagują ze zdwojoną siłą.

Dzięki szczepieniom jesteśmy odporni na choroby zakaźne. Zaszczepiony organizm człowieka nie choruje na chorobę infekcyjną przeciwko której jest dedykowana dana szczepionka. Chorowanie na choroby zakaźne jest przykrym przeżyciem, o którym wiedzą Ci którzy mają w swojej historii chorób takie doświadczenie. Dodatkowo niektóre choroby infekcyjne niosą ryzyko powikłań, czasami groźnych w skutkach.

Różne sposoby szczepienia

Większość szczepionek podaje się drogą iniekcji. Noworodkom robi się zastrzyki w udo (w mięsień vastus lateralis), a większym dzieciom i dorosłym robi się iniekcje w ramię (w mięsień deltoideus). Nieliczne szczepionki podaje się drogą doustną (przeciwko cholerze i przeciwko zakażeniom rotawirusem) lub jako spray do nosa (przeciwko grypie).

Ilość dawek potrzebnych do uzyskania odporności zależy od rodzaju szczepionki. Czasami potrzebne są dawki przypominające w późniejszym okresie życia aby podtrzymać odporność systemu immunologicznego przeciwko chorobie zakaźnej.

Część szczepionek, takich jak skierowanych przeciw wściekliźnie, HBV, HAV, ospie wietrznej, odrze czy tężcowi, jest podawana po potencjalnej ekspozycji na patogen.

Choroby zakaźne mogą zostać wykorzenione

Szczepienia mogłyby wykorzenić wiele chorób zakaźnych. Warunkiem wykorzenienia jest żeby czynnik zakaźny występował tylko u człowieka, żeby była efektywna szczepionka przeciw danemu drobnoustrojowi i żeby  szczepionka dawała długotrwałą odporność. Dotychczas takie warunki spełniła ospa prawdziwa i dzięki temu ta choroba zakaźna występuję tylko w podręcznikach historii medycyny. Aktualnie na świecie trwają starania mające na celu wykorzenienie wirusa polio wywołującego paraliż dziecięcy (łac. poliomyelitis). Dzięki tej szczepionce ilość przypadków choroby Heinego-Medina na świecie została zredukowana w ciągu 30 lat z 350 000 w roku 1988 do 33 przypadków w roku 2018.

Zastosowanie i celowość szczepień

Celem szczepienia jest wytworzenie odporności wobec określonego drobnoustroju.

Odporność przeciw chorobie zakaźnej może się rozwinąć naturalnie w toku zakażenia i rozwoju choroby albo w wyniku sztucznie nabytej odporności.

Odporność może być nabyta w sposób czynny lub bierny, a do nabycia odporności w sposób czynny dochodzi w konsekwencji zakażenia albo szczepienia. Odporność bierna jest następstwem podania immunoglobulin lub naturalnego przeniesienia przeciwciał przez łożysko podczas ciąży.

Szczepienia są niezbędne, ponieważ samo przestrzeganie higieny, sanitariaty, czysta woda i żywność, choć pełnią ważną rolę, są niewystarczającymi środkami do zapobiegnięcia chorób zakaźnych.

W Stanach Zjednoczonych stwierdzono 99% spadek zapadalności i śmiertelności związanej z kilkunastoma chorobami, przeciwko którym od wielu lat prowadzone są powszechne szczepienia. Spada ryzyko powikłań związanymi z chorobami infekcyjnymi, które nierzadko mają znacznie bardziej odległe i poważniejsze następstwa niż ostra choroba, tak jak zespół różyczki wrodzonejmarskość wątroby i rak wątroby w następstwie wirusowego zapalenia wątroby typu B czy trwałe powikłania neurologiczne w konsekwencji świnki, odry czy Haemophilus influenzae.

Zatem szczepienia, w porównaniu do naturalnego nabycia odporności poprzez przebycie zakażenia, umożliwiają nabycie odporności bez przebycia choroby i uniknięcie jej powikłań. Ponadto szczepienia są bezpieczniejsze niż leki konieczne do leczenia chorób zakaźnych.

Eliminacja chorób zakaźnych

Dzięki szczepieniom udało się całkowicie wyeliminować ospę prawdziwą odpowiedzialną za śmierć wielu milionów ludzi, a w trakcie całkowitej eliminacji pozostaje polio. Z kolei zapadalność na takie choroby jak świnka, odra, różyczka czy krztusiec została znacząco ograniczona dzięki powszechnym szczepieniom na te choroby.

Przy wysokim odsetku osób zaszczepionych częściowo chronione są osoby niezaszczepione, co jest związane ze znacznym utrudnieniem transmisji choroby zakaźnej.

Odporność stadna

Kiedy większość populacji jest zaszczepionych przeciwko danej chorobie tylko nieliczni niezaszczepieni mogą być źródłem zakażenia. Mówi się wtedy o odporności stadnej – zbiorowej. W ten sposób chronimy osoby nieszczepione, na przykład noworodki lub osoby z poważnymi chorobami podstawowymi, które nie mogą być szczepione lub nie reagują odpowiedzią na szczepienie. Przy wysokim odsetku osób zaszczepionych częściowo chronione są osoby niezaszczepione, co jest związane ze znacznym utrudnieniem transmisji choroby zakaźnej.

Wymierne korzyści szczepień

Szczepionki pomagają one zmniejszyć zapadalność i śmiertelność związaną z zakażeniami. Ocenia się, że szczepienia pozwalają co roku zapobiec 6 milionom zgonów.

Szczepienia wpływają na oszczędzanie publicznych pieniędzy inwestowanych w ochronę zdrowia. W krajach niskiego i średniego przychodu każdy dolar zainwestowany w szczepionki przynosi średnio 44 dolary oszczędności.

Skuteczność szczepień

Skuteczność szczepienia zależy od rodzaju i dawki stosowanego antygenu, adiuwantów, drogi podania i stanu immunologicznego osoby szczepionej. Skuteczność większości szczepionek ocenia się na poziomie 85–98%. Skuteczność po 20 latach wynosi 99% dla różyczki i odry, a ok. 90–95% dla świnki.

U osób z pierwotnymi czy wtórnymi niedoborami odporności przykładowo związanymi takimi stanami jak choroba nowotworowa, zakażenie HIVcukrzyca, przewlekłe choroby nerek czy immunoterapia, częściej stwierdza się nieskuteczność szczepienia.

U niewielkiej części prawidłowo zaszczepionych nie obserwuje się odpowiedzi poszczepiennej.

Przeciwwskazania do stosowania szczepionek

  • wstrząs anafilaktyczny po poprzednich szczepieniach;
  • alergia na którykolwiek ze składników (dotyczy wszystkich szczepionek);
  • zaburzenia odporności, według WHO w przypadku szczepionek: BCG, DTP, OPV i na odrę;
  • ostre choroby bez gorączki lub z gorączką (powyżej 38,5 °C);
  • okres inkubacji choroby zakaźnej;
  • ciąża, według zaleceń WHO w przypadku szczepionek: OPV, na odrę, półpaśca i żółtą febrę.

Czy szczepionki są bezpieczne?

Szczepionki należą do najbardziej bezpiecznych leków. Jak wszystkie zarejestrowane leki także szczepionki mogą wywoływać objawy uboczne. Szczepionki najpierw są testowane w badaniach klinicznych a następnie wprowadzane do programów szczepień. Efekty szczepień i bezpieczeństwo ich stosowania jest następnie monitorowane.

Przy szczepionkach stosowanych w Polsce jeden niepożądany odczyn poszczepienny występuje przeciętnie raz na 10 000 szczepień.

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) i powikłania

Przy szczepionkach stosowanych w Polsce jeden niepożądany odczyn poszczepienny występuje przeciętnie raz na 10 000 szczepień.

Spośród wszystkich zarejestrowanych na polskim rynku szczepionek, najwięcej zgłoszeń NOP było związanych ze szczepionką DTP (181 zgłoszeń), z czego najczęstsze to: gorączka, miejscowe odczyny skórne, ciągły płacz.

W przypadku szczepionki BCG powikłania są wyjątkowo rzadkie. Poważne reakcje miejscowe, jak owrzodzenie czy miejscowe zapalenie węzłów chłonnych, występuje u mniej niż 1 na 1000 osób, a śmiertelna gruźlica rozsiana (ang. fatal disseminated BCG disease) u mniej niż 2 na 1 000 000 osób.

Przy MMR najczęstsze powikłania to lokalne reakcje, wysypka i gorączka (trwająca 7–14 dni). Szansę na zapalenie mózgu lub wstrząs anafilaktyczny szacuje się na 1 do 1 000 000.

Do bardzo rzadkich powikłań po szczepieniu przeciw grypie należy wstrząs anafilaktyczny oraz zespół Guillaina-Barrégo (1–2 przypadki na milion).

Nie zanotowano poważnych powikłań po szczepionce przeciw polio.

Szczepionki a autyzm

Badania wykazały, że szczepionki są bezpieczne i potwierdziły brak związku między szczepieniami a autyzmem (włączając w to zespół Aspergera).

Antyszczepionkowcy – historia, teorie spiskowe i dezinformacja

Początki postaw antyszczepionkowych datują się na XIX wiek, kiedy Edward Jenner udowodnił, że przejście krowianki może uchronić od zarażenia się ospą prawdziwą. Choroba ta w 30% przypadków kończyła się śmiercią, a u większości osób, które przeżyły, pozostawiała trwałe blizny, ubytki tkanek, u niektórych ślepotę. Mimo tego wiele osób już wtedy krytykowało używanie szczepionek. Jednym z takich krytyków był Alfred Russel Wallace, współodkrywca zjawiska doboru naturalnego. Między 1840 a 1853 w Wielkiej Brytanii wprowadzono kilka aktów prawnych nakładających na obywateli obowiązek szczepienia na ospę prawdziwą oraz kary za nieszczepienie. Niektórzy krytycy uznali to za naruszenie ich wolności.

W czasach współczesnych nastroje antyszczepionkowe wzmogły się w połowie lat 70. XX wieku, kiedy pojawiły się kontrowersje wokół szczepionki DTP, która u 36 dzieci miała spowodować problemy neurologiczne. W 1974 w Wielkiej Brytanii utworzono Association of Parents of Vaccine Damaged Children, które odegrało ważną rolę w przykuwaniu uwagi do kontrowersji wokół szczepionki DTP. W wyniku tego w 1977 wyszczepialność dzieci w spadła z 77% do 33%. Niedługo potem nadeszły trzy epidemie krztuśca z ponad 100 tys. przypadków zachorowań, z czego 36 dzieci zmarło.

W USA nastroje antyszczepionkowe ponownie przybrały na sile w 1982, kiedy nagrodę Emmy dostał film DTP: Vaccination Roulette, w którym wiązano szczepionkę DTP (dokładniej komponent krztuścowy) z uszkodzeniami mózgu, drgawkami i cofaniem się w rozwoju..

Wokół szczepień narosły liczne teorie spiskowe. Zdaniem ich zwolenników koncerny farmaceutyczne i rządy ukrywają dane dotyczące szczepień, by zrealizować swoje niecne plany. Według najpopularniejszych teorii spiskowych koncerny mają płacić badaczom, by ci fałszowali badania i polepszali statystyki na temat wydajności szczepień. Teorie spiskowe związane ze szczepieniami oddają niechęć i nieufność wobec badań naukowych dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa szczepionek.

Jezus Chrystus Królem Wszechświata

Niedziela 22 listopada 2020. Trzydziesta czwarta niedziela zwykła Jezusa Chrystusa, Króla Wszechświata

Uroczystością Jezusa Chrystusa, Króla Wszechświata, wchodzimy w przeżywanie ostatniego tygodnia roku liturgicznego. Liturgia ukazuje nam dzisiaj Jezusa, któremu wszystko, co istnieje, zostaje podporządkowane, także śmierć jako ostatni wróg. Jezus pragnie, żeby nasze serca podporządkowane Bożemu słowu stały się miejscem Jego panowania, aby przez miłość faktycznie urzeczywistniało się w naszym życiu Jego królestwo.

Jesteśmy zaproszeni dzisiaj do zachwytu nad Jezusem Królem, ale również do uczestniczenia w jego panowaniu: „Pójdźcie, błogosławieni u Ojca mojego, weźcie w posiadanie królestwo, przygotowane dla was od założenia świata!”.

Aby z Jezusem panować, trzeba wejść w logikę Jego panowania, która jest od początku do końca służbą. Aby zasiąść z Jezusem na Jego tronie, trzeba dać pić spragnionemu, nakarmić głodnego, odwiedzić więźnia w więzieniu czy chorego przy jego łóżku. Czy to wysoko powieszona poprzeczka? Znacznie niżej niż ta, którą Jezus Król wyznacza samemu sobie, gdyż od siebie nie wymaga tylko, by komuś dać się napić albo go nakarmić, ale On sam dla człowieka staje się głodny, spragniony, nagi, chory, uwięziony aż po oddanie swojego życia. Chyba nie trzeba nikogo przekonywać, że jest czymś zupełnie różnym dać komuś jeść, a doświadczyć z kimś jego głodu, zorganizować komuś łóżko do przespania się, a stać się z nim bezdomnym. Właśnie ta różnica wyznacza miarę miłości w radykalizmie podążania za Jezusem, który od siebie zawsze wymaga znacznie więcej niż od nas.

Przeżywać uroczystość Jezusa Chrystusa, Króla Wszechświata, to w pierwszej kolejności rozpoznać, że Jezus nie potrafi i nie chce inaczej panować w naszym życiu, jak właśnie przez miłość i służbę. Doświadczywszy tego, stajemy się coraz bardziej Kościołem, który naśladuje swojego Pana w królowaniu w Jego stylu.

Oremus, Listopad 2020, Wydawnictwo Księży Marianów.

Kan det vara twitterhjärna eller isbjörnsångest?

För tre år sedan skrev jag en krönika om nya diagnoser. Föga anade jag då att utvecklingen skulle gå så snabbt att jag redan nu skulle behöva skriva en uppdatering. Men sjukdomspanoramat ändras, och det snabbare och snabbare. Här är sex diagnoser som har tillkommit:

1.Elsparkcykelfraktur (Fractura voi electrica)

En ny våg av frakturer som blivit vanliga i storstäder runt om i världen. Orsakas av olyckor där förare av elsparkcyklar kolliderar och ofta utför en så kallad faceplant. Vanligen drabbas skallben, näsa, tänder och handleder. Patienterna är unga till medelålders och anamnesen är kort: ”Jag skulle till Tobias fest. Sedan låg jag bara där.”

Behandling: Reponera, stabilisera, rehabilitera. Vissa förespråkar förebyggande åtgärder i form av hjälmtvång, alkolås eller IQ-test.

2. Influencerläppar (Labia influencia majores)

En kosmetisk diagnos, även om vissa hävdar att den egentligen är psykiatrisk (dysmorfobi). Yttrar sig som stora, ödematösa läppar efter behandling med fillers. Vissa menar att influencerläppar är överdrivet förstorade medan andra hävdar att tunna läppar är en medfödd missbildning och att förstorade läppar endast speglar hur läppar egentligen ska se ut.

Behandling: Ta färre selfies.

3. Twitterhjärna (Cerebri quittra)

Neuropsykologisk metdvetandestörning. Oförmåga att uttrycka tankegångar som inte är provocerande, slagkraftiga eller mer än 280 tecken. Leder ofta även till en impressiv störning (oförmåga att läsa texter som är resonerande, ödmjuka eller mer än 280 tecken). Har en stark koppling till narcissistisk och histrionisk personlighetsstörning.

Behandling: Lägg bort mobilen, gör en kopp te och läs en gammal rysk roman.

4. Isbjörnsångest (Anxietas ursus maritimus)

Ångestattacker som utlöses av bilder på isbjörnar på små isflak. Ångesten orsakas av vetskapen om att den globala uppvärmningen får Arktis att krympa och leder till ytterligare katastroftankar, till exempel rädsla för att Skanör-Falsterbo kommer att dränkas, att man inte kan äta ryggbiff lika ofta och att man måste sälja sin suv.

Behandling: Förbjud bilder av isbjörnar på små isflak.

5. Tiktok-ADD

Koncentrationssvårigheter till följd av Tiktok-överkonsumtion. Drabbar framför allt ungdomar och yttrar sig som oförmåga att fokusera på något som än längre än 15 sekunder och där ingen dansar.

Behandling: Tiktok-avvänjning, alternativt Ritalin.

6. Handslagsorgasm (Handshake Induced Arousal, HIA)

På grund av covid-19-pandemin har vanan att skaka hand blivit så ovanlig och intim att detta leder till sexuell upphetsning. Handflatorna har sensitiserats och blivit i det närmaste erogena zoner. Forskarna talar on HAT, Handshake Arousal Time, dvs hur snabbt en person blir upphetsad av en vanlig handskakning. Om HAT är mindre än två sekunder anses en manifest HIA föreligga.
Behandling: Lidokainsalva som appliceras på handflatorna före kontakt med annan person minskar känsligheten och kan öka HAT till tio sekunder, vilket anses vara en säker tidsgräns för ett normalt handslag.

Henrik Widegren, foniater vid Skånes universitetssjukhus, Gästkrönika,     Dagens Medicin Nr 47/20 Onsdag 18 November 2020.

Choroba afektywna sezonowa – depresja sezonowa

SAD

SAD po angielsku oznacza smutny, przygnębiony, ciemny, ponury. Akronim SAD oznacza w języku angielskim Seasonal Affective Disorder. W polskiej nomenklaturze medycznej : choroba afektywna sezonowa.

SAD to stosunkowo nowa diagnoza. Opisana dopiero w 1984 roku przez Normana Rosenthala i wspólpracowników. Przez niektórych nieuznawana jako jednostka chorobowa ponieważ zmiany nastroju w ciagu pór roku występują również u zdrowych ludzi. Dopiero kiedy objawy są nasilone można mówić o chorobie afektywnej sezonowej.

Depresja Sezonowa

Depresja sezonowa – właściwie: sezonowe zaburzenie nastroju, choroba afektywna sezonowa, depresja o sezonowym wzorcu przebiegu. W sezonowym zaburzeniu afektywnym depresja pojawia się każdego roku około października lub listopada i utrzymuje się przez zimę, aż do całkowitej remisji około marca, kwietnia, gdy dni stają się wyraźnie dłuższe.

Badacze zwracają uwagę na ewolucyjne przyczyny pojawienia się sezonowego zaburzenia nastroju – gdy człowiek żył zgodnie z rytmem pór roku. Obniżenie aktywności jesienią i zimą było naturalnym stanem rzeczy.

Idea, że nasze zdrowie fizyczne i psychiczne zależy od pory roku i słońca nie jest nowa. Rozprawa naukowa o zdrowiu i chorobach napisana 300 lat przed naszą erą ”The Yellow Emperor´s Classic of Medicine” opisywała jak pory roku wpływaja na życie człowieka. Zima to czas konserwacji i magazynowania oraz akumulacji energii. Każdy powinien udawać się na spoczynek wcześnie kiedy zapada zmrok i wstawać dopiero po wschodzie słońca. Wszelka aktywność umysłowa powinna być stłumiona i wyciszona.               

Występowanie

Depresja sezonowa wystepuje średnio u 5 % populacji. Zaburzenie to dotyka cztery razy częściej kobiet niż mężczyzn, cierpią też na nie małe dzieci.

Im dalej od równika tym choroba jest częstsza.

1% mieszkanców Florydy ma SAD.

9% mieszkanców Alaski choruje na SAD.

Etiologia

Etiologia zaburzenia jest w chwili obecnej nieznana, ale uważa się, że objawy są spowodowane zaburzeniami neuroprzekaźników w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Badania wykazują, że epizody depresji wiążą się ściśle z ilością światła słonecznego.

Na podstawie tych spostrzeżeń wypracowano terapię, która polega na używaniu sztucznego światła (fototerapia).

Mniejsza ilość światła słonecznego to automatycznie mniejsza ilość serotoniny – neurotransmitera w mózgu który wpływa na nastrój i humor.

Vitamina D podnosi poziom serotoniny.

Ciemności zwiększają poziom melatoniny – naturalnego hormonu, który wywołuje uczucie senności. Wyższy poziom melatoniny oznacza większą senność i zapadanie w letarg.

Objawy depresji sezonowej

  • melancholijny nastroj,
  • wzmożona senność, współistniejąca z pogorszeniem jakości snu,
  • ospałość w ciągu dnia,
  • zwiększenie masy ciała związane ze zwiększonym apetytem, zwłaszcza ze wzmożoną chęcią do spożywania słodyczy i węglowodanów,
  • uczucie przewlekłego zmęczenia,
  • obniżona aktywność,
  • uczucie smutku, lęk,
  • nadmierna drażliwość,
  • problemy z pamięcią i koncentracją,
  • problemy z wykonywaniem codziennych czynności,
  • niechęć do pracy, ale także funkcjonowania w społeczeństwie,
  • osłabienie popędu seksualnego,
  • w skrajnych przypadkach myśli samobójcze.

Powiklania SAD

  • Wycofanie spoleczne;
  • Problemy w szkole lub pracy;
  • Nadużywanie substancji odurzajacych;
  • Mysli samobojcze lub zachowania samobojcze.

Leczenie

Naturalne światło dzienne i aktywność fizyczna to najlepsze lekarstwa na SAD.

Zaleca sie przebywanie w ciagu dnia na swieżym powietrzu, nawet gdy dni są pochmurne.

Psychoterapia pomagająca zaakceptować chorobę i pomóc w radzeniu sobie z nią.

W ekstremalnych przypadkach jedynym rozwiazaniem jest przeprowadzka na poludnie w obrebie kraju lub kontynentu.

Fototerapia

Fototerapia, czyli leczenie białym światłem widzialnym za pomocą specjalnych lamp do fototerapii lub koloroterapii (światło barwne).

Lampy imitujace światło słoneczne sa sprawdzonym sposobem leczenia depresji zimowej.

Światło pomaga w regulacji hormonów odpowiedzialnych za nastrój i sen. Podnosi poziom serotoniny i balansuje poziom melatoniny.

Wystarczy 20-30-60 minut porannej ekspozycji na światło lampy.

10,000 lux to 20 razy wiecej niż wynosi zwykłe oświetlenie w naszych domach.

Årstiderna kan påverka dig mer än du tror

När vi går från sommar till höst, eller vinter till vår, är det lätt att bli hängig. En del drabbas till och med av årstidsbunden depression, SAD.

SAD står för Seasonal Affective Disorder och kallas ofta årstidsbunden depression på svenska. Det innebär att man blir trött, nedstämd i vissa fall deprimerad av årstidernas skiftningar. Årstidsbunden depression drabbar precis som vanlig depression kvinnor i betydligt större utsträckning än män och besvären är vanligast i länder där tillgången till dagsljus varierar kraftig under året – ju större variation mellan sommar och vinter, desto vanligare är besvären.

Symtomen liknar de som för en depression med bland annat nedstämdhet, koncentrationssvårigheter och känslan av att sådant du tidigare tyckte var kul inte längre känns roligt. Skillnaden ligger i regelbundenheten, att det återkommer vart år men försvinner däremellan.

Ljus och fysisk aktivitet hjälper

Forskare tror att årstidsbunden depression har med ljuset och dess våglängder att göra. Det finns olika typer av ljusbehandlingar där artificiellt ljus används för att behandla årstidsbunden depression, men effekten av behandlingen saknar än så länge vetenskapligt stöd.

Naturligt dagsljus och fysisk aktivitet är två mer belagda metoder för att behandla årstidsbunden depression. En promenad på morgonen eller mitt på dagen, även om det är mulet, ger dig både dagsljus och rörelse, vilket kan förebygga problemen.

Årstidsbunden depression

Årstidsbunden depression (förkortat SAD, efter den engelska benämningen, seasonal affective disorder) är en psykisk åkomma som kännetecknas av starka och årstidsavhängiga svängningar i sinnesstämningen. Vanligast är en växling mellan depressiva symptom om hösten/vintern (”vinterdepression”) och symptomfrihet eller till och med maniskt beteende om våren/sommaren.

SAD är en omtvistad diagnos, och det har påvisats i rapporter och systematiska litteraturöversikter att det är svårt att skilja SAD från reguljär depression.

Diagnosen

Årstidsbunden depression är en depression som uppträder regelbundet under en bestämd årstid (vanligtvis hösten/vintern). Lika regelbundet försvinner symptomen fullständigt. Vanliga symptom i den depressiva fasen är:

  • En melankolisk sinnesstämning
  • Ökat sömnbehov,
  • Nedsatt social, fysisk och/eller sexuell aktivitet,
  • Ändrad (vanligtvis ökad) aptit med ändrat ätbeteende (sockerbehov) och viktökning,
  • Premenstruella spänningar,
  • Koncentrationssvårigheter.

eller ofta en kombination av dessa.

Vid vinterdepression börjar de första kliniska symptomen runt september eller oktober. Sjukdomsbilden är i regel starkast i januari, medan symptomen gradvis försvinner igen under loppet av våren. Sommaren är vanligtvis symptomfri. Hos vissa patienter uppträder hypomaniskt eller, ännu mer sällsynt, maniskt beteende på sommaren.

Diagnosen beskrevs så sent som 1984 av Norman Rosenthal med kollegor. En av orsakerna till att sjukdomen länge förblev oupptäckt är att större eller mindre årstidsrelaterade stämningssvängningar är vanliga också hos friska personer. Det är först när denna svängning utvecklar sig till en sjukdom som man talar om SAD. SAD kan också ses som en extrem form av en naturligt förekommande variation.

Förekomst och orsaker

Runt 5% av den vuxna befolkningen lider av SAD. Fler kvinnor än män drabbas av sjukdom.

Prevalensen – förekomsten – varierar mellan olika länder. Variationen verkar inte bero på genetiska skillnader mellan folkslag, utan på breddgrad. Det enda undantaget från detta är Island, där en mycket lägre del av befolkningen är drabbad än i länder på liknande breddgrader. Orsaken antas att Island har varit ganska isolerat från andra länder under lång tid. I normalfallet har personer som i historisk tid dött tidigare än friska personer och därmed fått färre eller inga barn, vilket innebär att benägenheten att utveckla sjukdomen genom naturligt urval minskat närmare polerna. Denna anpassning till extremare breddgrader med dess ljusförhållanden motverkas delvis av genetiskt utbyte med omkringliggande områden, medan det isolerade Island uppnått en högre grad av anpassning till breddgraden.

Behandling

Årstidsbunden depression behandlas ofta med ljusterapi eller med farmakologisk behandling.

Andra möjligheter som har visat lyckad effekter är förändrad boendesituation, till exempel att flytta söderut även inom ett land. Mer tid utomhus under dagsljus timmar och motion har också nämnts som möjliga hjälpmedel.

6 tips för bättre sömn

Den 25 oktober ställer vi om klockan till vintertid. För vissa innebär detta helt enkelt en timme längre sovmorgon, men för andra är det svårare att anpassa sig till den nya dygnsrytmen och sömnen påverkas.

1.Träna regelbundet

Sömnstörningar är mycket ovanliga bland dem som är fysiskt aktiva. Flera studier har visat att de som tränar regelbundet sover bättre. Men direkt efter att du rört på dig ökas aktiviteten i kroppen. Träna alltså helst på dagen eller tidig kväll, så att din kropp åtminstone har tre timmar på sig att varva ned.

2. Undvik klockan

Vänd bort klockan så att du inte ser den från sängen och aavstå från att titta på den nattetid. Vi fastnar lätt i tankar som ”jag måste somna nu” eller ”om jag somnar nu får jag sova X timmar” vilket inte underlättar insomningen.

3. Tydlig dygnsrytm

Gör en tydlig avgränsning mellan arbete och fritid i både tid och rum. Om du arbetar hemifrån så är det viktigt att avsluta i god tid så att du hinner varva ned.

4. Gå i dagsljus

Försök att tillbringa minst en timme ute i dagsljus varje dag, det hjälper kroppens biologiska klocka att ställa in sin dygnsrytm efter soldygnet.

5. Varva ner

Försök varva ner med pulssänkande aktiviteter och vila en stund innan du går och lägger dig. Då får du förhoppningsvis inte bara att somna, utan sover dessutom lugnare. Om du har svårt att slappna av i kroppen kan regelbundna avslappningsövningar vara extra hjälpsamt.

6. Släpp jobbiga tankar

Om du har en tendens att grubbla eller oroa dig i sängen, kan det vara bra att skriva ned dina grubblerier innan läggdags eller när du ligger i sängen. Om du har dem nedskrivna kan du skjuta på problemen till morgondagen.

Seasonal Affective Disorder (SAD)

Overview

Seasonal affective disorder (SAD) is a type of depression that`s related to changes in seasons – SAD begins and ends at about the same times every year. If you´re like most people with SAD, your symptoms start in the fall and continue into the winter months, sapping your energy and making you feel moody. Less often, SAD causes depression in the spring or early summer.

Treatment for SAD may include light therapy (phototherapy), medications and psychotherapy.

Don´t brush off that yearly feeling as simply a case of the ”winter blues” or a seasonal funk that you have to tough out on your own. Take steps to keep your mood and motivation steady throughout the year.

Symptoms

In most cases, seasonal affective disorder symptoms appear during late fall or early winter and go away during the sunnier days of spring and summer. Less commonly, people with the opposite pattern have symptoms that begin in spring or summer. In either case, symptoms may start out mild and become more severe as the season progresses.

Signs and symptoms of SAD may include:

  • Feeling depressed most of the day, nearly every day
  • Losing interest in activities you once enjoyed
  • Having low energy
  • Having problems with sleeping
  • Experiencing changes in your appetite or weight
  • Feeling sluggish or agitated
  • Having difficulty concentrating
  • Feeling hopeless, worthless or guilty
  • Having frequent thoughts of death or suicide

Fall and winter SAD

Symptoms specific to winter-onset SAD, sometimes called winter depression, may include:

  • Oversleeping
  • Appetite changes, especially a craving for foods high in carbohydrates
  • Weight gain
  • Tiredness or low energy

Spring and summer SAD

Symptoms specific to summer-onset seasonal affective disorder, sometimes called summer depression, may include:

  • Trouble sleeping (insomnia)
  • Poor appetite
  • Weight loss
  • Agitation or anxiety

Seasonal changes in bipolar disorder

In some people with bipolar disorder, spring and summer can bring on symptoms of mania or a less intense form of mania (hypomania), and fall and winter can be a time of depression.

When to see a doctor

It´s normal to have some days when you feel down. But if you feel down for days at a time and you can´t get motivated to do activities you normally enjoy, see your doctor. This is especially important if your sleep patterns and appetite have changed, you turn to alcohol for comfort or relaxation, or you feel hopeless or think about suicide.

Causes

The specific cause of seasonal affective disorder remains unknown. Some factors that may come into play include:

  • Your biological clock (circadian rhythm). The reduced level of sunlight in fall and winter may cause winter-onset SAD. This decrease in sunlight may disrupt your body´s internal clock and lead to feelings of depression.
  • Serotonin levels. A drop in serotonin, a brain chemical (neurotransmitter) that affects mood, might play a role in SAD. Reduced sunlight can cause a drop in serotonin that may trigger depression.
  • Melatonin levels. The change in season can disrupt the balance of the body´s level of melatonin, which plays a role in sleep patterns and mood

Risk factors

Seasonal affective disorder is diagnosed more often in woman than in men. And SAD occurs more frequently in younger adults than in older adults.

Factors that may increase your risk of seasonal affective disorder include:

  • Family history. People with SAD may be more likely to have blood relatives with SAD or another form of depression.
  • Having major depression or bipolar disorder. Symptoms of depression may worsen seasonally if you have one of these conditions.
  • Living far from the equator. SAD appears to be more common among people who live far north or south of the equator. This may be due to decreased sunlight during the winter and longer days during the summer months.

Complications

Take signs and symptoms of seasonal affective disorder seriously. As with other types of depression, SAD can get worse and lead to problem if it´s not treated. This can include:

  • Social withdrawal
  • School or work problems
  • Substance abuse
  • Other mental health disorders such as anxiety or eating disorders
  • Suiccidal thoughts or behavior

Treatment can help prevent complications, especially if SAD is diagnosed and treated before symptoms get bad.

Psalm 90 – Czas Boga i Czas Człowieka

Zgorzkniały starzec jest największym sukcesem diabła. To bolesne i brutalne stwierdzenie i niestety ciężko odmówić mu prawdziwości. Każdy z nas zna ludzi, którym z biegiem lat nie przybywa ani cierpliwości, ani mądrości, ani pogody ducha. Jakby zapadają się w sobie… Horyzont ich świata wyznaczają znoszone przez nich cierpienia i choroby. Rozdrapują stare rany i ciągle od nowa przeżuwają w sercach doznane przed laty krzywdy i niesprawiedliwości. Na wszystkim kładzie się cień życia, które przeminęło zbyt szybko i wyglądało kompletnie nie tak, jak powinno wyglądać.

Trudno się dziwić ludzkiemu zgorzknieniu. Nasze życie jest ulotne i kruche. Od dzieciństwa wędrujemy po cieniutkim lodzie nad głębiną śmierci, a szczęście i pokój podobne są raczej do rzadkiego kwiatu na bagnach niż do powodzi krokusów na wiosennych górskich łąkach.

Doskonale wie o tym autor Psalmu 90. Modlitwa, jaką zanosi do Boga, nie jest wołaniem młodzieńca zadufanego w swojej sile, przeświadczonego o tym, że może pokonać wszystko, co stanie mu na drodze, a śmierć go w ogóle nie dotyczy. To człowiek doświadczony, a lud, do którego należy, ma za soba trudną historię. Tradycja rabinacka widziała w nim Mojżesza, który tuż przed śmiercią błogosławi plemiona Izraela (Pwt 33,1nn) i wraz z błogosławieństwem wypowiada słowa jedenastu psalmów (90-101). Dzisiejsi badacze twierdzą zgodnie, że psalm ten pochodzi z okresu po niewoli babilońskiej, więc jego duchową atmosferę można by krótko okreslić jako „poranek po koszmarze”. Psalmista nie ma złudzeń co do kondycji człowieka.

Jesteśmy jak płytki krótki sen, jak uczepiona powierzchni ziemi trawa, wystarczy słońce i podmuch wiatru, by nie dotrwała wieczora. Te obrazy efemeryczności człowieka przemawiają szczególnie mocno, gdyż zestawione są z niepodlegającym przemijaniu odwiecznym istnieniem Boga. Nie znajdziemy jednak w Psalmie 90 zgorzknienia, buntu i rozpaczy. Jego mądry autor doświadczył i wie, że Bóg nie jest jakimś odelgłym nieskazitelnym monolitem bytu. Jego imię to nie tylko „JESTEM, KTÓRY JESTEM”, ale także „Jestem przy Tobie”, „Jestem, aby wybawiać”, a kruchość i bolesny trud ludzkiego istnienia ma swoje korzenie w odejściu od Boga.

Wersety Psalmu 90 wpisuje pomiędzy wołanie Koheleta o marności ludzkich poczynań a słowa Ewangelii o dwóch ludziach, z których pierwszy usiłował wplątać Boga w swoje ziemskie interesy, a drugi kompletnie nie uwzględnił Go w życiowych planach.

To dobre zestawienie, gdyż ten, kto ma w swoim sercu jedynie ziemski horyzont, musi bolesnie doświadczyć przemijalności swojego „świata”, a starość i śmierć obedrą go z wszystkiego, co posiadał (ww.7-10), usłyszy „Wracaj” i obróci sie w proch (w.3). Ci zaś, którzy nie zapominają o Bogu, którzy mają mądrość serca i znają swoje miejsce wobec majestatu Boga, doświadczają Jego pomocy i błogosławieństwa. O świcie nasyci ich łaska Boga (ww.12-17). Bo o świcie wielkanocnego poranka zamknięty czas człowieka został otwarty na życie wieczne.

Oremus, Teksty liturgii Mszy świętej na każdy dzień, Wydawnictwo Księży Marianów MIC.

Analysera konsekvenserna av ett hyrläkarstopp först

Sveriges Kommuner och Landsting, landstingen och regionerna har en plan för hyrläkarstopp från januari 2019. Bland de 60 åtgärdspunkter man föreslår är de flesta ypperliga förslag, som handlar om arbetsmiljö, dimensionering, rekrytering, ersättningsfrågor och nya arbetssätt och inget som bemanningsföretagen kan ha något att invända emot.

Däremot är själva tanken på hyrläkarstopp ett resultat av massmedias mångåriga drev mot ”stafettläkare”. Landstingspolitiker, SKL och till och med Distriktsläkarföreningen kan ha skäll tänka efter mer än en gång. Tyvärr har de oftast ingen aning om vad de riskerar att ställa till med, eftersom de saknar en riktig konsekvensanalys. Har någon hört talas om läkarbrist ? Tänk då på att bemanningsföretagen får många läkare att arbeta mera (till exempel på semestrar och kompledigheter) och effektivare (uteslutande patientrelaterat arbete) och stanna kvar i yrket mycket längre.

Om denna möjlighet försvann påstår jag att Sveriges sjukvård skulle kunna gå miste om arbete motsvarande något/några tusental årsarbetande läkare. En del flyttar till Norge och andra länder. En del lämnar sjukvården för företagshälsovården. Många läkare, inte minst pensionerade sådana, som idag fakturerar för sitt arbete vill inte vara anställda med lön. Den stora bortfallet blir dock de som väljer att jobba mindre, om inte hyrläkarjobb längre kan erbjudas under ledigheterna från huvudarbetsgivaren.

Observera att jag inte menar att Sverige förlorar tusentals läkare med ett hyrläkarstopp, utan att vi förlorar produktion motsvarande något/några tusental årsarbetande läkare, vilket naturligtvis framför allt drabbar primärvården, som behöver de flesta hyrläkarna ! En riktig konsekvensanalys skulle kunna beräkna detta noggrannare och borde krävas innan beslut fattas ute i landstingen på så lösa boliner som bristfälliga mediala ”fakta”.

Ofta påstås helt grundlöst att hyrläkarkostnaderna tynger landstingens ekonomi, men det är årslönekostnaden, inklusive sociala avgifter, semesterersättning, sjuklön, pensionsavsättning, utbildning och andra kostnader man har för den landstingsanställde läkaren, dividerat med de 40 arbetsveckor denne i genomsnitt jobbar på ett  år, som man ska jämföra med veckokostnaden för den bemanningsanställde (som alltså bara jobbar med patientarbete).

Ofta hörs även argumentet att hyrläkare ger dålig kontinuitet. Och visst behöver en del patienter en fast läkarkontakt, men vikarier, oavsett om de är landstingsanställda eller bemanningspersonal, tjänstgör på korttids- eller långtidsvikariat, så där är givetvis ingen skillnad på vem som är arbetsgivare för vikarien. Dessutom skulle en alltför hög kontinuitet, säg 100 procent, ge en fullständig och permanent brist på tillgång till läkare i stora delar av Sverige ! I det sammanhanget har vi snarast för låg geografisk rörlighet av läkare i Sverige. Genom bemanningsbolag får även bristområden tillgång till läkare och en del väljer sedan att stanna där.

Även om man ute i landstingen vill beskriva verkligheten tvärtom, så är det i regel landstingen som är problemet, medan bemanningsbolagen är en del av lösningen.

Börje Eriksson, legitimerad läkare, specialist i allmänmedicin, pensionerad, ibland hyrläkare.

Jäv : Har tidigare varit både ägare till bemanningsbolag och extern vd.

Debatt i Dagens Medicin nr 50-52/17 onsdag 13 december.